काठमाडौँ । वायु प्रदूषणसँग जुधिरहेको भारतको राजधानी दिल्लीमा वायु प्रदूषण नियन्त्रण गर्न कृत्रिम वर्षा गराउने प्रयास असफल भएको छ । सेस्ना विमानले आईआईटी कानपुर हवाई पट्टी र पछि मेरठ हवाई पट्टीबाट उडान भर्यो र दिल्लीमा मंगलबार क्लाउड सिडिङगरिएको थियो । यी विमानहरूले खेकरा, बुरारी, उत्तरी करोल बाग, मयुर विहार, सडकपुर, भोजपुर र अन्य क्षेत्रहरूमा क्लाउड सिडिङको लागि हाइग्रोस्कोपिक नुन ज्वालाहरू छोडेका थिए ।
दिल्लीका वातावरण मन्त्री मनजिंदर सिंह सिरसाले विभिन्न आर्द्रता अवस्थाहरूमा वर्षाको सम्भावनाको बारेमा जानकारी सङ्कलन गर्न प्रयोगहरू गरिएको बताएका थिए । उनले भने कि वायुमण्डलमा आर्द्रता वर्षाको लागि आवश्यक मात्रा भन्दा उल्लेखनीय रूपमा कम रहेको बताए । सिरसाले यसलाई शहरी क्षेत्रहरूमा वायु गुणस्तर सुधार गर्ने दिशामा विज्ञानमा आधारित कदमको रूपमा वर्णन गरेका थिए ।
यद्यपि, दिल्लीको जाडो मौसममा प्रायः धुवाँको कारण कम आर्द्रता देखिन्छ । मन्त्री सिरसाले दिल्ली सरकारले भविष्यमा यस्तै प्रयासहरू मार्फत प्रदूषण नियन्त्रण गर्ने योजना बनाएको र यदि यी प्रयोगहरू सफल भए भने, फेब्रुअरी सम्ममा पूरा हुने बताएका थिए । दिल्ली सरकारले यसको लागि ३ करोड २१ लाख बजेट व्यवस्था गरेको पनि बताएको छ । दिल्लीमा यो क्लाउड सिडिङ प्रयास भारतीय प्रविधि संस्थान, कानपुरको टोलीद्वारा गरिएको थियो ।
प्रयासहरू किन असफल भए ?
वायुमण्डलमा आर्द्रताको कमीलाई यी प्रयोगहरू असफल हुनुको कारण भनिएको छ । यद्यपि दिल्ली सरकारले आफ्नो बयानमा क्लाउड सिडिङ गरिएका क्षेत्रहरूमा कण पदार्थ (प्रदूषकहरू) कम भएको दाबि गरेको छ । यद्यपि, अक्टोबर २८ मा केन्द्रीय प्रदूषण नियन्त्रण बोर्डबाट वास्तविक-समय तथ्याङ्क अनुसार, कुनै उल्लेखनीय कमी आएको छैन ।
बीबीसीसँग कुरा गर्दै, आइआइटी कानपुरका निर्देशक मनिन्द्र अग्रवालले यदि वर्षालाई सफलताको मापन मानिन्छ भने, दिल्लीमा क्लाउड सिडिङ मार्फत कृत्रिम वर्षा गराउने प्रयास असफल भएको छ । उनले यसको कारण बताउँदै भने, मंगलबार दिल्लीमा बादलमा आर्द्रता धेरै कम थियो र त्यसैले क्लाउड सिडिङको नतिजा अपेक्षाकृत थिएन । उनले भने- ‘हामी निकट भविष्यमा हाम्रा प्रयासहरू जारी राख्नेछौं। हामीले बुधबार पनि क्लाउड सिडिङ गर्ने योजना बनाएका थियौं, तर आज बादलमा आर्द्रता हिजोको तुलनामा कम थियो । यदि हामीले भविष्यमा राम्रो आर्द्रता देख्यौं भने, हामी निश्चित रूपमा यो प्रयोग फेरि प्रयास गर्नेछौं ।’
यो भारतमा घरेलु प्रविधि प्रयोग गरेर क्लाउड सिडिङ र कृत्रिम वर्षा गराउने आफ्नो प्रकारको पहिलो प्रयास पनि थियो । प्राध्यापक मनिन्द्र अग्रवाल भन्छन्- ‘प्रदूषण नियन्त्रणको लागि क्लाउड सिडिङको यो पहिलो घरेलु प्रयास थियो । हामी यो पनि भन्न सक्छौं कि क्लाउड सिडिङको यो पहिलो घरेलु प्रयास हो, किनकि क्लाउड सिडिङ पहिले खडेरी नियन्त्रणको लागि गरिएको थियो, तर त्यतिबेला, एक निजी कम्पनीले ठेक्का लिएको थियो र उपकरण देश बाहिरबाट आयात गरिएको थियो ।’
क्लाउड सिडिङले कसरी कृत्रिम वर्षा गराउँछ?
क्लाउड सिडिङ वर्षाको अभाव र खडेरीलाई सम्बोधन गर्न एक वैज्ञानिक हस्तक्षेप हो । क्लाउड सिडिङको लागि, सिल्भर आयोडाइड, पोटासियम आयोडाइड र नुन जस्ता पदार्थका अति-सूक्ष्म कणहरू वायुमण्डलमा छोडिन्छन् । यसलाई वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट, यो एक सरल प्रक्रिया मानिन्छ ।
बादलहरूमा नुनको धेरै राम्रो मिश्रण छार्किएपछि बादलमा पर्याप्त ओसिलोपन छ भने, संघनन हुन्छ, र यदि पर्याप्त छ भने, वर्षा हुन्छ । यसलाई क्लाउड सिडिङ भनिन्छ । आईआईटी कानपुरमा विगत सात देखि आठ वर्षदेखि क्लाउड सिडिङको बारेमा अनुसन्धान भइरहेको छ । यसमा १० जनाको टिमको नेतृत्व प्रोफेसर मनिन्द्र अग्रवालले गरिरहेका छन् ।
कुन देशमा छ क्लाउड सिडिङ सफल ?
चीन यस क्षेत्रमा अग्रणी छ, र कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रविधि अब त्यहाँ पनि प्रयोग गरिन्छ । यो दशौं लाख वर्ग किलोमिटरमा गरिन्छ । साथै, संयुक्त अरब इमिरेट्सको मरुभूमि क्षेत्रहरूमा क्लाउड सिडिङ मार्फत कृत्रिम वर्षा उत्पन्न गरिन्छ । संयुक्त राज्य अमेरिकाको खडेरीग्रस्त राज्यहरूमा कृषि उद्देश्यका लागि पनि क्लाउड सिडिङ व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ ।
कहिलेकाहीं वनको आगो निभाउन वर्षा गराउन पनि क्लाउड सिडिङ प्रयोग गरिन्छ । साउदी अरेबियाले हालै जमिनलाई बाँझो हुनबाट रोक्न क्लाउड सिडिङ सुरु गरेको छ । चीनमा सरकारको नेतृत्वमा मौसम परिमार्जन कार्यक्रम चलिरहेको छ । चीनले २०२५ सम्ममा ५५ लाख वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगट्ने लक्ष्य राखेको थियो। यद्यपि, यो लक्ष्य अझै हासिल भएको छैन । चीनले यस उद्देश्यका लागि ड्रोन, विमान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र आयोडाइड जस्ता रसायनहरूको व्यापक रूपमा प्रयोग गर्दछ । यो कार्यक्रमले खडेरी कम गर्ने, कृषि उत्पादकत्व बढाउने र पानी आपूर्ति सुनिश्चित गर्ने लक्ष्य राखेको छ। यसले विभिन्न सार्वजनिक र प्रमुख कार्यक्रमहरूमा मौसम हेरफेर पनि प्रयोग गर्दछ ।
चीनले १९५० को दशकदेखि यस दिशामा प्रयास सुरु गरेको छ । २००८ को बेइजिङ ओलम्पिकको समयमा, चीनले शहरको हावा सफा गर्न क्लाउड सिडिङ प्रविधिको व्यापक प्रयोग गर्यो । यसले खडेरीग्रस्त उत्तरी क्षेत्रहरूमा हिउँ पर्न पनि यसको प्रयोग गर्यो । हालका वर्षहरूमा चीनको प्रयास तीव्र भएको छ । २०२५ मा क्लाउड सिडिङ अघिल्लो वर्षको तुलनामा २० प्रतिशतले बढेको छ । क्लाउड सिडिङको बारेमा चिन्ताको बाबजुद, चीनले यस क्षेत्रमा ठूलो लगानी गरेको छ । हाल, चीनसँग सबैभन्दा ठूलो र सबैभन्दा विकसित मौसम हस्तक्षेप कार्यक्रम छ ।
इजरायलले २०२१ मा कार्यक्रम बन्द गर्यो
इजरायलले पनि क्लाउड सिडिङ मार्फत वर्षा गराउन र खडेरीसँग लड्न ठूलो मात्रामा प्रयास गरेको थियो । यद्यपि इजरायलले १९६० को दशकमा यस प्रविधिमा काम गर्न थालेको थियो, देशको पहिलो प्रमुख क्लाउड सिडिङ कार्यक्रम २०१४ मा सुरु गर्यो । इजरायलले यो प्रयोग सात वर्षसम्म, २०२१ सम्म सञ्चालन गर्यो, र त्यसपछि उत्साहजनक परिणामहरू नदेखेपछि यस वर्ष यसलाई स्थगित गर्यो । यी प्रयोगहरूको क्रममा, इजरायलले विमानबाट मात्र नभई जमिनका स्टेशनहरूबाट पनि हावामा रसायनहरू छोड्यो । यद्यपि, अनुसन्धानले पत्ता लगायो कि यी प्रयासहरूको बावजुद, वर्षामा कुनै उल्लेखनीय वृद्धि भएन ।
कार्यक्रमले वित्त पोषित लागतमा कृत्रिम वर्षा उत्पन्न गरिरहेको थिएन। अनुसन्धान पछि, यो धेरै महँगो भएको पाइयो, र यसलाई बन्द गरियो ।
-बिबिसी हिन्दीबाट
Read More
