काठमाडौँ । अमेरिकाले शनिबार दक्षिण अमेरिकाको भेनेजुएलामा आक्रमण गरेको छ । आक्रमणपछि राजधानी काराकसमा कैयौं विस्फोट भएका थिए । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले घटनाको पुष्टि गर्दै अमेरिकी आक्रमणको क्रममा भेनेजुएलाका राष्ट्रपति निकोलस मादुरो र उनकी श्रीमतीलाई पक्राउ गरी देशबाट बाहिर लगिएको बताए । भेनेजुएलामा अमेरिकी आक्रमणको रुसले प्रतिक्रिया दिदै विरोध गरेको छ । त्यस्तै भेनेजुएलाको सरकारले राष्ट्रपति मादुरो र उनकी श्रीमतीको अवस्था बारे जानकारी नभएको बताएको छ भने संयुक्त राष्ट्रसँगलाई तत्काल सुरक्षा परिषदको बैठक बोलाउन माग गरेको छ ।
अमेरिका र भेनेजुएलाबीचको विवाद के हो ?
अमेरिका र भेनेजुएलाबीचको विवाद वर्षौं पुरानो हो । यो विगत केही वर्षहरूमा उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ ।
सेप्टेम्बर २०२५ देखि, ट्रम्पले भेनेजुएलालाई धम्की दिन र प्रतिबन्धहरू सहित यसको डुङ्गाहरूमा आक्रमण गर्न थालेका थिए । अमेरिकी सेनाले अहिलेसम्म पूर्वी प्रशान्त महासागरको क्यारिबियनमा दुई दर्जनभन्दा बढी भेनेजुएला डुङ्गाहरूमा आक्रमण गरिसकेको छ । यी आक्रमणहरूमा १०० भन्दा बढी मानिसहरू मारिएको रिपोर्ट गरिएको छ । अमेरिकाले लक्षित डुङ्गाहरू लागूऔषध तस्करी गर्ने गरेको दाबी गरेको छ । अर्कोतर्फ, भेनेजुएलाले अमेरिकासँग आफ्नो दाबीलाई समर्थन गर्ने प्रमाणको अभाव रहेको बताएको छ । भेनेजुएलाले संयुक्त राष्ट्र संघ (संयुक्त राष्ट्रसंघ) मा पनि यो मुद्दा उठाएको छ । अमेरिकाले अझै भेनेजुएलाका डुङ्गाहरूमा लागूऔषध बोकेको प्रमाण प्रदान गरेको छैन ।
अक्टोबरमा, अमेरिकी रक्षा विभाग (रक्षा) र पेन्टागनले अमेरिकी नौसेनाको सबैभन्दा खतरनाक र आधुनिक युद्धपोतहरू मध्ये एक, यूएसएस जेराल्ड आर. फोर्डलाई क्यारिबियनमा तैनाथ गरेको थियो । यसका साथै, भेनेजुएला वरिपरि ५,००० अमेरिकी सेना तैनाथ गरिएको थियो भने दक्षिण अमेरिकामा १५ हजार अमेरिकी सेना तैनाथ गरिएको थियो । यो धेरै वर्षमा क्यारिबियन क्षेत्रमा सबैभन्दा ठूलो तैनाथी हो ।
अमेरिकी सेनाले क्यारिबियनमा भेनेजुएलाका तेल ट्याङ्करहरू जफत गर्न जारी राख्यो । भेनेजुएलाको तेलमा लगाइएको अमेरिकी प्रतिबन्धहरूको प्रकाशमा, अमेरिकाले खुला रूपमा भेनेजुएलाका तेल बोकेका ट्याङ्करहरू कब्जा गरिरहेको छ । थप रूपमा, ट्रम्प प्रशासनले हालै भेनेजुएलामा नौसेना नाकाबन्दी लगाएको छ ।
ट्रम्पले एक पटक भनेका थिए, उनले भेनेजुएलाविरुद्ध गुप्तचर अपरेशनलाई अधिकृत गरेका थिए । उनले चेतावनी दिए कि अमेरिकी आक्रमणहरू चाँडै क्यारिबियनमा डुङ्गाहरूभन्दा बाहिर फैलिन सक्छन् र भेनेजुएलाको गहिराइमा पुग्न सक्छन् । ट्रम्पले भेनेजुएलाका राष्ट्रपति निकोलस मादुरोसँग फोनमा कुरा गरेको र कूटनीति मार्फत समस्या समाधान गर्ने इच्छा व्यक्त गरेको कुरा पनि खुलासा भएको थियो ।
अमेरिकी प्रशासनले निकोलस मादुरोको भेनेजुएला सरकार अमेरिकामा लागूपदार्थको तस्करी (विशेष गरी फेन्टानिल र कोकेन) मा संलग्न रहेको दाबी गरेको छ । ट्रम्प प्रशासनले यसलाई राष्ट्रिय आपतकालको रूपमा व्यवहार गरेर भेनेजुएलालाई लक्षित गर्ने प्रयास गरेको छ । ट्रम्पले मादुरोको शासनकालमा लाखौं भेनेजुएलालीहरूलाई अमेरिकामा बसाइँसराइ गर्न बाध्य पारिएको, जसले गर्दा अमेरिकी आप्रवासन संकट बढेको आरोप लगाएका छन् । यी व्यक्तिहरू २०१३ देखि देश छोडेर भागेको दाबी गरिएको छ । अमेरिकाले दुई भेनेजुएला आपराधिक समूहहरू- ट्रेन डे अरागुआ र कार्टेल डे लस सोल्स (कथित रूपमा मादुरोको नेतृत्वमा) – लाई विदेशी आतंकवादी संगठनको रूपमा तोकेको छ ।
भेनेजुएला सरकारले ती आरोपहरूलाई स्पष्ट रूपमा अस्वीकार गर्दै आएको छ, जसले यसलाई अवैध लागूपदार्थको तस्करी र आफ्ना नागरिकहरूको दमनको आरोप लगाउँछ । भेनेजुएलाले लागूऔषधको दाबीलाई भेनेजुएलामा शासन परिवर्तन वा विद्रोहको योजना बनाउन र भेनेजुएलाको विशाल तेल सम्पत्ति कब्जा गर्न बहानाको रूपमा प्रयोग गरिरहेको आरोप लगाएको छ ।
कानूनी विज्ञहरूले यस विषयमा ट्रम्प प्रशासनको कार्यप्रति चिन्ता व्यक्त गरेका छन्, अन्तर्राष्ट्रिय जलक्षेत्रमा जहाजहरूलाई लक्षित गर्नाले अमेरिका र अन्तर्राष्ट्रिय कानूनको उल्लङ्घन हुन सक्छ भनी बताएका छन् । प्रमाण प्रदान नगरी अमेरिकाले भेनेजुएलाको डुङ्गामाथि गरेको आक्रमण गैरन्यायिक हत्या गरिरहेको उनीहरुको दाबी छ । संयुक्त राष्ट्रसंघका मानव अधिकार विज्ञहरूले पनि आंशिक नौसेना नाकाबन्दीको आलोचना गरेका छन्, यसलाई भेनेजुएला विरुद्ध अवैध सशस्त्र आक्रमण भनेका छन् ।
विगत तीन दशकदेखि तेल यस विवादको केन्द्रमा रहेको छ । भेनेजुएलामा विश्वको सबैभन्दा ठूलो प्रमाणित तेल भण्डार छ, जसमा यो दक्षिण अमेरिकी देशलाई उल्लेखनीय रूपमा समृद्ध बनाउने क्षमता छ । भेनेजुएलामा सुन र ग्यास भण्डार पनि छ । १९९० को दशक र त्यसअघि, अमेरिकी कम्पनीहरू भेनेजुएलाको खुला अर्थतन्त्रमा संलग्न थिए ।
दुई देशहरू बीचको द्वन्द्वको पहिलो शुरुवात १९९९ मा भेनेजुएलामा वामपन्थी राष्ट्रपति ह्युगो चाभेजको सरकार सत्तामा आउँदा उत्पन्न भयो । भेनेजुएलामा गरिबीलाई मुद्दाको रूपमा उठाएर चाभेजले चुनाव जिते र सम्पूर्ण तेल उद्योगलाई राष्ट्रियकरण गरे, देशको तेललाई त्यहाँका जनताको कल्याणको लागि प्रयोग गर्ने वाचा गरे । यसले भेनेजुएलाको तेल उद्योगमा अमेरिकी कम्पनीहरूको भूमिकामा गिरावट ल्यायो । यसैबीच, भेनेजुएलाको वामपन्थी सरकार क्युबा, रूस र चीनसँगै इरानसँग नजिक भए, जुन अमेरिकी शक्तिको लागि प्रत्यक्ष चुनौतीको रूपमा हेरिएको थियो ।
२००२ मा ह्युगो चाभेज विरुद्धको असफल कू प्रयास पछि दुई देश बीचको सम्बन्ध झनै बिग्रियो । भेनेजुएला सरकारले यसको लागि अमेरिकालाई दोष दियो। त्यसबेलादेखि दुई देश बीचको दूरी बढ्दै गयो ।
२०१३ मा ह्युगो चाभेजको मृत्यु पछि, निकोलस मादुरो भेनेजुएलाको राष्ट्रपति बने । त्यसबेलादेखि, अमेरिकाप्रति भेनेजुएलाको विदेश नीति अपरिवर्तित रहेको छ । यद्यपि, अमेरिकाले भेनेजुएलालाई आफ्नो तेल क्षेत्र खोल्न दबाब दिन निरन्तर विभिन्न प्रतिबन्धहरू लगाएको छ । यसले भेनेजुएलाको अर्थतन्त्रमा नकारात्मक असर पारेको छ ।
अमेरिकी अधिकारीहरूले धेरै अवसरहरूमा खुलेआम भनेका छन् कि भेनेजुएलाको तेल वाशिंगटनको हो र तिनीहरू अमेरिकी कम्पनीहरूको फाइदाको लागि भेनेजुएलाको तेल उद्योगको राष्ट्रियकरणलाई उल्टाउन चाहन्छन् । ओबामा र बाइडेन जस्ता डेमोक्र्याटिक नेताहरूको नेतृत्वमा, अमेरिकाले भेनेजुएलालाई कूटनीतिक रूपमा दबाब दिएको थियो ।
यद्यपि, ट्रम्प प्रशासनले २०१७ मा भेनेजुएलामाथि तेल प्रतिबन्ध लगाएको थियो र २०१९ मा त्यसलाई कडा पारेको थियो । यसले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेल बेच्ने भेनेजुएलाको क्षमतामा बाधा पुर्यायो । अब आफ्नो दोस्रो कार्यकालमा, ट्रम्प प्रशासनले भेनेजुएलामाथिको कारबाहीलाई अझ कडा बनाएको छ र हवाई आक्रमण गरेर मादुरोलाई आफ्नो कब्जामा लिएको छ ।
भेनेजुएला दक्षिण अमेरिकामा अवस्थित छ, संयुक्त राज्य अमेरिकाको धेरै नजिक । यो देशसँग विश्वको सबैभन्दा ठूलो तेल भण्डार छ, जुन अनुमानित ३०३ अर्ब ब्यारेलभन्दा बढी छ । धेरै प्रतिबन्धहरूका कारण, यी भण्डारहरू अझै पनि प्रयोगमा छैनन् । यसबाहेक, भेनेजुएलामा सुन र ग्यासको पनि उल्लेखनीय भण्डार छ । यद्यपि भेनेजुएलाको यी वस्तुहरूको निर्यात नगण्य छ, यदि संयुक्त राज्य अमेरिकाले पहुँच प्राप्त गर्यो भने, ट्रम्प प्रशासनले मध्य पूर्व (भारत सहित पश्चिम एसिया) मा तेल खरिदहरूमा भर पर्नु पर्दैनथ्यो । भेनेजुएलाको तेल भण्डारको प्रत्यक्ष शोषण गरेर, यसले आफ्नो ऊर्जा बजार विस्तार गर्न र आफ्नै तेल भण्डारहरू सुरक्षित गर्न सक्छ ।
यसबाहेक, वर्षौंदेखि भेनेजुएलामा परिवर्तनशील भूराजनीतिक गतिशीलता पनि संयुक्त राज्य अमेरिकाको लागि चिन्ताको कारण हो । वास्तवमा, भेनेजुएलाको तेल उद्योगको राष्ट्रियकरण पछि, चीन र रूसले भेनेजुएलासँगको आफ्नो सम्बन्ध बलियो बनाएका छन् र अर्बौं डलर सहायता प्रदान गरेका छन् । यो सहायता प्रायः भेनेजुएलाको तेलको लागि मात्र प्रदान गरिएको छ । अर्कोतर्फ, भेनेजुएलाले रूस, चीन, इरान र क्युबाबाट हतियार र सुरक्षा उपकरणहरू पनि प्राप्त गरेको छ । ट्रम्प प्रशासनले भेनेजुएलामाथि दबाब दिएर फेरि एक पटक दक्षिण अमेरिकाभरि आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्ने प्रयास गरिरहेको छ र पछिल्लो हस्तक्षेप त्यसै योजनाको अंश भएको विश्लेषण गरिएको छ ।
Read More
