काठमाडौँ । अप्रिल २०२५ मा अमेरिकी शहर कोलोराडो स्प्रिंग्समा अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष उद्योगको एक प्रमुख सम्मेलन आयोजना गरिएको थियो । अमेरिका यस क्षेत्रमा एक प्रमुख शक्ति हो र अब चीन पनि एक प्रमुख शक्तिको रूपमा उदाइरहेको छ । उससँग अत्याधुनिक उपग्रहहरू छन् । चीनले अब अन्तरिक्षमा उपग्रहहरू नष्ट गर्न सक्षम हतियारहरूको पनि परीक्षण गरिरहेको छ । रूसले पनि यो गरेको छ ।
यस सम्मेलनलाई सम्बोधन गर्ने प्रमुख वक्ताहरूमध्ये अमेरिकी अन्तरिक्ष कमाण्डका कमाण्डर जनरल स्टीफन ह्वाइटिङ पनि थिए । जनरल ह्वाइटिङले अन्तरिक्ष अब युद्ध क्षेत्रको दायरामा आएको छ भन्ने कुरामा कुनै शंका नरहेको बताउदै अहिलेसम्म अन्तरिक्षमा कुनै युद्ध फैलिएको छैन र न त अमेरिकाले यो चाहेको छ भनेका थिए ।
हाल पृथ्वीको कक्षमा ११ हजार ७०० सक्रिय उपग्रहहरू छन् । उपग्रहहरूबाट प्राप्त हुने संकेतहरू अरबौं मानिसहरूको दैनिक सम्पर्क र सञ्चारको लागि प्रयोग गरिन्छ । यी मध्ये लगभग ६३० उपग्रहहरू सेनाको सुरक्षा कार्यहरूमा पनि प्रयोग गरिन्छ । कुल उपग्रहहरू मध्ये लगभग आधा सैन्य उपग्रहहरू हुन् । यी उपग्रहहरू मध्ये लगभग ३०० अमेरिकाका हुन्। रूस र चीनसँग पनि धेरै सैन्य उपग्रहहरू छन् । यी उपग्रहहरूले सैन्य कार्यहरूमा सेनाको आँखा र कानको रूपमा काम गर्छन् । यसले तिनीहरूको क्षमतालाई उल्लेखनीय रूपमा बढाउँछ ।
१९९० मा इराक विरुद्धको खाडी युद्धमा मित्र राष्ट्रहरूको कार्यहरूमा उपग्रहहरूले धेरै महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए । उपग्रहहरूद्वारा सञ्चालित जीपीएस, मरुभूमिमा सिपाहीहरू, ट्याङ्कहरू र बख्तरबंद सवारी साधनहरूलाई सही ट्रयाकमा राख्न प्रयोग गरिएको थियो । यसलाई विश्वको पहिलो अन्तरिक्ष युद्ध पनि भनिन्छ ।
आजकल सरकारहरूले यसलाई गुप्तचर जानकारी सङ्कलन गर्न र लक्ष्यहरू ट्र्याक गर्न प्रयोग गरिरहेका छन् । आगामी समयमा सबै प्रमुख सेनाहरूले यो प्रणाली प्रयोग गर्नेछन् । उपग्रहहरूले लक्ष्यहरू पत्ता लगाउन मात्र मद्दत गर्दैनन् तर तिनीहरूलाई सही रूपमा प्रहार गर्न हतियारहरूलाई पनि मार्गदर्शन गर्छन् ।
कुनै पनि देशले उपग्रह प्रक्षेपण गर्नु अघि संयुक्त राष्ट्र अन्तरिक्ष संगठनलाई जानकारी दिनुपर्छ । यो कस्तो प्रकारको उपग्रह अन्तरिक्षमा पठाउँदैछ, यसको प्रयोग के हो, यसले कति समय काम गर्नेछ र यसलाई कसरी फिर्ता ल्याइनेछ । यससँगै, यो अन्तरिक्षमा कहाँ छोडिनेछ भनेर पनि बताउनुपर्छ ताकि उपग्रहहरूलाई ठोक्किनबाट रोक्न सकियोस् । तर अब धेरै देशहरूले आफ्ना उपग्रहहरूको बारेमा पूर्ण जानकारी दिइरहेका छैनन् ।
१९६२ मा, अमेरिकाले अन्तरिक्षमा आणविक बम परीक्षण गर्यो, जसको विकिरणले धेरै सञ्चार उपग्रहहरूलाई क्षति पुर्यायो । पाँच वर्षपछि, बहुराष्ट्रिय सन्धिमा हस्ताक्षर भयो । यस अन्तर्गत, अन्तरिक्षमा आणविक र रासायनिक हतियारहरूको तैनाथीमा प्रतिबन्ध लगाइएको थियो । संयुक्त राष्ट्र अन्तरिक्ष संगठनले अब यसको अनुगमन गर्दछ । यस संस्थाले अन्तरिक्ष सुरक्षित राख्न धेरै राम्रो काम गरेको छ । तर यो सन्धिमा अन्तरिक्षमा परम्परागत हतियारहरूको तैनाथीलाई रोक्नको लागि कुनै प्रावधान छैन, जबकि परम्परागत हतियारहरूले पनि ठूलो क्षति पुर्याउन सक्छ । यो ठूलो खतरा हो ।
पछिल्ला केही वर्षहरूमा, अन्तरिक्षमा व्यावसायिक उपग्रहहरूको संख्यामा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ । एलन मस्कको स्पेसएक्स कम्पनी सहित धेरै निजी कम्पनीहरूका आठ हजारभन्दा बढी उपग्रहहरू ब्रॉडब्यान्ड इन्टरनेट र अन्य सुविधाहरूको लागि अन्तरिक्षमा उपस्थित छन् । अन्तरिक्षमा उपग्रहहरूको बढ्दो संख्यासँगै, देशहरू बीचको तनाव पनि बढ्दै गएको छ ।
अन्तरिक्षमा के भइरहेको छ ?
जर्मन इन्स्टिच्युट फर इन्टरनेशनल एण्ड सेक्युरिटी अफेयर्सका अनुसन्धानकर्ता जुलियन सुज भन्छन् कि यदि पृथ्वीमा कतै आक्रमण भयो भने, हामी त्यो देख्न सक्छौं । हामीले उपग्रहहरूले खिचेका तस्बिरहरू, राडार वा उपग्रह ट्र्याकिङ डेटाबाट अन्तरिक्षमा उपग्रहहरूले के गरिरहेका छन् भन्ने जानकारी पाउँछौं । यो एउटा त्यस्तो लक्ष्मण रेखा हो, अहिलेसम्म कसैले यसलाई पार गरेको छैन । हो, उपग्रहहरूले संकेतहरू अवरुद्ध गर्ने र गलत संकेतहरू उत्पादन गर्ने घटनाहरू भएका छन् । हाल अन्तरिक्ष स्रोतहरू नाटोको वाशिंगटन सन्धिको धारा ५ मा समावेश छन्, अर्थात्, यदि कसैले नाटो सदस्यको उपग्रहमा आक्रमण गर्छ भने, नाटो सन्धिको धारा ५ अन्तर्गत आक्रमणकारी देश विरुद्ध कारबाही गर्न सकिन्छ । तर उपग्रह क्षतिग्रस्त हुनुको कारणको बारेमा तत्काल जानकारी नपाउँदा गलतफहमी पनि उत्पन्न हुन सक्छ ।
उपग्रह अर्को उपग्रहको नजिक आउनुका धेरै कारणहरू हुन सक्छन् । यो उपग्रहको तस्बिर लिने वा यसको बारेमा गुप्तचर जानकारी प्राप्त गर्ने प्रयास पनि हुन सक्छ । विशेष गरी यदि उपग्रहको गतिविधिको बारेमा जानकारी पहिले नै साझा गरिएको छैन भने । अमेरिका, रुस, चीन र भारतसँग विश्वमा ठूला सेनाहरू छन्। यी सबै सेनाहरूले अन्तरिक्षमा अन्य उपग्रहहरू नष्ट गर्न सक्षम हतियारहरू विकास गरेका छन् ।
यी आम विनाशकारी हतियार होइनन्, त्यसैले अन्तरिक्षमा तिनीहरूको परीक्षण गर्न कुनै प्रतिबन्ध छैन । अमेरिका अन्तरिक्षमा सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो । २००८ मा, यसले आफ्नो एउटा उपग्रहलाई नष्ट गर्यो । यस बाहेक, अमेरिकाले अन्य योजनाहरूमा पनि लगानी गरिरहेको छ । उदाहरणका लागि, यसले एक्स-३७ अन्तरिक्ष विमान विकास गरिरहेको छ, जुन अन्य उपग्रहहरू जस्तै रकेटद्वारा अन्तरिक्षमा प्रक्षेपण गर्न सकिन्छ । यो विमान दुई वर्षसम्म अन्तरिक्षमा रहन सक्छ र आफैं पृथ्वीमा फर्कन सक्छ । अमेरिकाले सञ्चारको लागि जीपीएसको विकल्पको रूपमा लेजर प्रविधि पनि विकास गर्ने प्रयास गरिरहेको छ ।
अन्तरिक्ष दौडमा, रूसले १९५७ मा पृथ्वीको परिक्रमा गर्ने पहिलो उपग्रह प्रक्षेपण गरेर अमेरिकालाई पराजित गर्यो। तर त्यसबेलादेखि रूसको अन्तरिक्ष कार्यक्रम अमेरिकाभन्दा पछाडि परेको छ । युक्रेन युद्धपछि रूसमाथि लगाइएका प्रतिबन्धहरूले यसको अन्तरिक्ष योजनाहरूलाई पनि असर गरेको छ । अर्कोतर्फ, अमेरिका गुप्तचर सङ्कलन र सञ्चारको लागि आफ्नो उपग्रहहरूमा धेरै हदसम्म निर्भर छ । रूसले यसलाई अमेरिकाको कमजोरीको रूपमा हेर्छ र उपग्रहहरूलाई लक्षित गर्न हतियारहरू विकास गरिरहेको छ। चीन पनि यस क्षेत्रमा पछाडि छैन । चीनको लक्ष्य २०२४ मा १०० उपग्रहहरू प्रक्षेपण गर्ने थियो तर उसले केवल ३० वटा मात्र पठाउन सक्यो । चीनले उपग्रहहरूलाई लक्षित गर्न हतियारहरू द्रुत गतिमा विकास गरिरहेको छ । साथै, यसका उपग्रहहरूले अन्य उपग्रहहरूको वरिपरि द्रुत गतिमा घुम्ने क्षमता हासिल गरेका छन् । केही उपग्रहहरू अन्य देशका उपग्रहहरूको नजिक खतरनाक रूपमा आएका थिए ।
उपग्रहहरू अन्तरिक्षमा उच्च गतिमा सर्छन् र यदि तिनीहरू एकअर्कासँग ठोक्किए भने, तिनीहरूका टुक्राहरू अन्तरिक्षमा छरपस्ट हुन सक्छन् । यहाँ यो कुरा मनमा राख्नु पर्छ कि एक सेन्टिमिटरको टुक्रा पनि, यदि यो उच्च गतिमा चलिरहेको छ भने, हातहतियार जत्तिकै क्षति पुर्याउन सक्छ । अन्तरिक्षको वातावरण खतरनाक हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा उपग्रह विरोधी प्रयोगले भयानक विनाश निम्त्याउन सक्छ भनेर चेतावनी दिन्छन् ।
उदाहरणका लागि, यदि रूसले अन्तरिक्षमा यस्तो हतियार प्रयोग गर्छ भने, उपग्रहको विघटनबाट निस्कने टुक्राहरूले आफ्नै उपग्रहहरूलाई पनि क्षति पुर्याउन सक्छ । हालै, चीन र रूसले चन्द्रमामा आणविक रिएक्टर स्थापना गर्ने सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका छन्, जुन भविष्यमा त्यहाँ अनुसन्धान कार्यको लागि बिजुली उत्पादन गर्न प्रयोग गरिनेछ ।
अर्कोतर्फ अब अन्तरिक्ष प्रविधि केवल रकेट र अन्तरिक्षयानलाई अन्तरिक्षमा ल्याउन मात्र सीमित छैन । यसमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता र स्वायत्त रोबोटिक्स जस्ता धेरै नयाँ प्रविधिहरू समावेश छन्, जसलाई इदीटी भनिन्छ । स्वायत्त रोबोटिक्स मार्फत, मेसिनहरूले अन्तरिक्षमा स्वचालित रूपमा काम गर्न सक्छन् । यसले भविष्यमा अन्तरिक्षमा रक्षाको सम्पूर्ण संरचना परिवर्तन गर्न सक्छ । यसमा गोल्डेन डोम पनि छ जसले अमेरिकालाई हवाई आक्रमण वा हाइपरसोनिक मिसाइल आक्रमणबाट जोगाउन सक्छ । स्टारशिल्ड एउटा यस्तो सुरक्षा प्रणाली हो जसमा धेरै उपग्रहहरू प्रयोग गरिन्छ । यो अमेरिकी सरकार र सेना द्वारा प्रयोग गरिन्छ । यो स्पेसएक्सको स्टारलिंकको सैन्य मोडेल हो र स्पेसएक्सको एक हिस्सा हो ।
राष्ट्रपति ट्रम्पले जनवरीमा गोल्डेन डोम अवधारणा प्रस्ताव गरेका थिए । क्षेप्यास्त्र पत्ता लगाउन हजारौं उपग्रहहरूको आवश्यकता पर्नेछ । कृत्रिम बुद्धिमत्ताको सहयोगमा सेनाले उपग्रहहरूबाट प्राप्त डेटाको द्रुत विश्लेषण गर्न र कारबाही गर्न सक्ने क्षमता पाउनेछ। यसले रक्षा क्षेत्रमा नयाँ आयाम थप्न सक्छ। यसले तनावको नयाँ कारणहरू पनि सिर्जना गर्न सक्छ ।
अमेरिका र चीन यो प्रविधि विकास गर्न अन्य देशहरू भन्दा धेरै अगाडि बढेका छन् । यस कारणले गर्दा, अन्य देशहरूले पनि अन्तरिक्षमा तिनीहरूमाथि नजर राख्न प्रविधि विकास गर्न थालेका छन् ।
अर्कोतर्फ कुनै पनि प्रविधि सधैंभरि टिक्न सक्दैन । जब अन्तरिक्षमा यी उपकरणहरूको आयु समाप्त हुन्छ, तिनीहरूलाई मर्मत गर्न आवश्यक पर्दछ । यस्तो अवस्थामा, नयाँ प्रविधिले तिनीहरूलाई अन्तरिक्षबाट सुरक्षित रूपमा हटाउन पनि मद्दत गर्न सक्छ । यदि अन्तरिक्षमा उपग्रह युद्ध भयो भने, क्षति र प्रभावको सही अनुमान गर्न गाह्रो हुन्छ किनभने अन्तरिक्षमा हजारौं उपग्रहहरू छन् जसको मद्दतले मानिसहरूलाई धेरै प्रकारका सेवाहरू प्रदान गरिन्छ । यो धेरै हदसम्म कुन उपग्रहहरू नष्ट हुन्छन् भन्नेमा निर्भर गर्दछ ।
उदाहरणका लागि, जीपीएस सिग्नल दिने उपग्रहहरूलाई लिनुहोस्, जुन हामी गाडी चलाउँदा बाटो जान्न वा खाद्य वस्तुहरू अर्डर गर्न प्रयोग गर्छौं । तर अझ गम्भीर प्रभाव वित्तीय सेवाहरूमा पर्नेछ किनभने उपग्रहहरूमा परमाणु घडीहरू जडान गरिएका हुन्छन्, जसको समयको आधारमा बैंकहरू र अन्य वित्तीय संस्थाहरूले लेनदेनको समय के थियो भनेर निर्णय गर्छन् ? यी सेवाहरू बन्द हुन सक्छन् । किसानहरू र मौसम विभागहरूले कृषि वा प्राकृतिक प्रकोपको खतराको मूल्याङ्कन गर्न उपग्रहहरूबाट जानकारी पनि प्रयोग गर्छन् । यसले मानिसहरूको जीवन र अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्नेछ। उदाहरणका लागि, यदि मानिसहरूले समयमै चक्रवात वा अन्य प्रकोपहरूको बारेमा सही जानकारी प्राप्त गरेनन् भने, धेरै मानिसहरूको मृत्यु हुन सक्छ । कुनै देशले उपग्रहको विनाशलाई कसरी सामना गर्नेछ भन्ने कुरा त्यो कसरी नष्ट भएको छ भन्ने कुरामा निर्भर गर्दछ ।
यदि उपग्रहको संकेतहरू जाम भएको छ वा उपग्रहहरूलाई नियन्त्रण गर्ने कम्प्युटरहरू ह्याक गरिएको छ भने, समाधान हुन सक्छ । अन्तरिक्षमा प्रत्यक्ष आक्रमणको विकल्पहरू धेरै सीमित छन् । देशहरूलाई यस्तो अवस्थाको सामना गर्न बलियो पूर्वाधार चाहिन्छ ।
उनीहरूले या त अन्तरिक्षमा वैकल्पिक उपग्रहहरू तैनाथ गर्नुपर्नेछ, वा पृथ्वीमा उपकरणहरूको नेटवर्क सिर्जना गर्नुपर्नेछ जुन उपग्रहहरू बिना काम गर्न सक्छ – चाहे तिनीहरू उपग्रहहरू जत्तिकै प्रभावकारी नभए पनि, तर आपतकालीन अवस्थामा उपयोगी हुन सक्छन् । तर कहिले र कसरी उपग्रहहरू आक्रमण गर्न सकिन्छ भनेर भविष्यवाणी गर्न धेरै गाह्रो छ । अन्तरिक्षमा बलियो ट्र्याकिङ प्रणालीहरू छन् । अन्तरिक्षमा युद्ध तब मात्र फैलिनेछ जब पृथ्वीमा रहेका देशहरू बीचको द्वन्द्व नियन्त्रण बाहिर जान्छ । स्पष्ट रूपमा यसमा धेरै मानिसहरू मर्नेछन् । यो सबैभन्दा गम्भीर कुरा हो तर पहिले नै पृथ्वीमा भइरहेका द्वन्द्वले भयावहको स्थिति रहेका बेला अन्तरिक्ष युद्धको बारेमा चिन्ता व्यक्त नगर्न विज्ञहरुले सुझाव दिएका छन् ।
अन्तरिक्षमा रहेको सबैभन्दा सानो चीज, प्राकृतिक वा मानव द्वारा पठाइएको, पनि खतरा बन्न सक्छ। अन्तरिक्षमा १२ हजार भन्दा बढी उपग्रहहरू छन् । सबैको मनसाय उपग्रहहरूलाई हतियार बनाउनु हुँदैन भन्ने रहेको छ । तर अब प्रविधिले व्यावसायिक र सैन्य उपग्रहहरू बीचको भिन्नतालाई धमिलो पारेको छ । धेरै देशहरूले आफ्नै उपग्रहहरू नष्ट गर्ने परीक्षण गरेर यो क्षमता रहेको प्रमाणित गरेका छन् । तर यदि कुनै देशले अर्को देशको उपग्रह नष्ट गर्छ भने, नष्ट गरिएको उपग्रहको टुक्राबाट आफ्नै उपग्रह र आफ्ना सहयोगीहरूको उपग्रहहरू क्षतिग्रस्त हुने खतरा हुन्छ । यससँगै, अन्तरिक्षमा भएको आक्रमणको जवाफ पृथ्वीमा पनि दिइने खतरा पनि छ ।
Read More
